Η Γεωγραφία ως παράγων ισχύος

 

O πλέον σταθερός παράγοντας, από τον οποίο εξαρτάται η ισχύς ενός έθνους, είναι η γεωγραφία, η οποία είναι προφανές ότι επηρεάζει τις επιλογές της εξωτερικής πολιτικής του,παρέχει πλεονεκτήματα ή επιβάλλει περιορισμούς. Η γεωγραφία, υπό την ευρεία της έννοια,έχει να κάνει με την περιγραφή της γήινης επιφάνειας: τη διαίρεσή της σε περιοχές, ηπείρους και χώρες, το κλίμα, τη χλωρίδα και την πανίδα, τους φυσικούς πόρους, τις βιομηχανίες, τα μεγάλα τεχνητά έργα, τους λαούς, τον πολιτισμό, τις γλώσσες, τις θρησκείες κλπ.

Από γεωπολιτική άποψη, η ισχύς ενός κράτους και οι ευκαιρίες του να επιβιώσει, εξαρτώνται, σε μεγάλο βαθμό, από γεωγραφικούς παράγοντες, όπως: θέση, μέγεθος, σχήμα, βάθος, κλίμα,πληθυσμός και ανθρώπινο δυναμικό, φυσικοί πόροι, βιομηχανική δυναμικότητα και κοινωνική και πολιτική οργάνωση. Συνεπώς, η γεωγραφία, θα μπορούσαμε να πούμε ότι δεν είναι απλά ένας από τους παράγοντες ισχύος, αλλά θα πρέπει να ειδωθεί ως το πλαίσιο, εντός του οποίου, οικοδομούνται και αναπτύσσονται οι λοιποί παράγοντες. Είναι, κατά συνέπεια, προφανής η σχέση γεωγραφίας, ισχύος και στρατηγικής.

 

■ Η γεωγραφική θέση

Συστατικό στοιχείο της γεωπολιτικής σημασίας και της ισχύος κάθε χώρου
στον παγκόσμιο χάρτη αποτελεί η γεωγραφική του θέση Παράλληλα όμως προς αυτήν, το οικονομικό δυναμικό του χώρου, ως συνισταμένη των πλουτοπαραγωγικών πηγών του και της συνολικής οικονομικής του ανάπτυξης, δηλαδή η γεωοικονομία του χώρου, καθώς και η ισχύς του, ως συνισταμένη της στρατιωτικής και λοιπής ισχύος του-δηλαδή η γεωστρατηγική του χώρου- προσδιορίζουν τη γεωπολιτική σημασία του, αφού γεωοικονομία και γεωστρατηγική συνιστούν τους βασικούς πυλώνες της γεωπολιτικής.
Η γεωγραφική θέση και διαμόρφωση μιας χώρας έχουν σημαντική επίδραση στη θέση της στην παγκόσμια σκηνή, αλλά και στη διαμόρφωση των σχέσεών της με τις γειτονικές χώρες. Έχει, για παράδειγμα, σημασία αν μια χώρα είναι νησιωτική ή ηπειρωτική, πεδινή ή με έντονο οριζόντιο και κατακόρυφο διαμελισμό.. Επίσης, έχει σημασία αν μια χώρα γειτνιάζει με περιοχές συγκρούσεων, εθνοτικών διενέξεων, στρατηγικών συμφερόντων των μεγάλων δυνάμεων, καθώς και αν η ίδια η χώρα διαθέτει ή όχι στρατηγικές πρώτες ύλες ή σημεία στρατηγικής σημασίας (λιμάνια, αεροδρόμια, θαλάσσια στενά, κλπ). Επίσης, σημαντικό στοιχείο ισχύος συνιστά η εγγύτητα ή πρόσβαση σε κύριες θαλάσσιες οδούς και η δυνατότητα ελέγχου στρατηγικών αξόνων. Η θέση ενός κράτους επηρεάζει τις εθνικές ικανότητές του και τον προσανατολισμό της εξωτερικής πολιτικής του. Αναφερόμενος στη σχέση γεωγραφίας και εξωτερικής πολιτικής, ο Spykman υποστήριξε ότι η γεωγραφία είναι ο πλέον θεμελιώδης παράγοντας λόγω του ότι είναι σχετικά αμετάβλητος και, κατά συνέπεια, πρέπει να λαμβάνεται κατά κύριο λόγο υπόψη κατά την ανάλυση της ενδεχόμενης εξωτερικής πολιτικής ενός κράτους (The Geography of the Peace). Ο Geoffrey Parker υποστηρίζει ότι η γεωπολιτική ανάλυση πρέπει να γίνεται σε τρία στάδια: (α) εξέταση των χαρακτηριστικών των ίδιων των πρωταρχικών χωρικών αντικειμένων, (β) διερεύνηση των αλληλεπιδράσεων των χωρικών αντικειμένων και των χωρικών προτύπων που δημιουργούνται από αυτές τις αλληλεπιδράσεις και (γ) εξέταση του γεωγραφικού χώρου, ως συνόλου, με στόχο τη διερεύνηση των συνολικών χαρακτηριστικών του (Γεωπολιτική, Παρελθόν, Παρόν και Μέλλον). Κάποια κράτη, λόγω της γεωγραφικής τους θέσης, είναι περισσότερο εκτεθειμένα στον κίνδυνο κατάκτησης από άλλες δυνάμεις. Μερικά κράτη κατέχουν σημαντικότερες γεωγραφικές θέσεις από στρατηγική άποψη σε σχέση με άλλα. Η πρόσβαση στους κυριότερους θαλάσσιους δρόμους και η έκταση στην οποία η διαμόρφωση των συνόρων μιας χώρας την αφήνει εκτεθειμένη στον κίνδυνο προσβολής από γειτονικούς εχθρούς (ή αντιθέτως την προστατεύει από τέτοιους κινδύνους), θεωρείται ότι επηρεάζει την εξωτερική της πολιτική. Επιπλέον, η γεωγραφική θέση επηρεάζει το κλίμα και τη διάρκεια της περιόδου καλλιέργειας γεωργικών προϊόντων, όπως και την ικανότητα της χώρας να κινητοποιεί τις δυνάμεις της εναντίον άλλων εθνών.
Η παρεμβολή μεγάλων θαλασσίων εκτάσεων περιορίζει τη δυνατότητα προβολής ισχύος των χερσαίων δυνάμεων. Στην «ανασχετική δύναμη του νερού» αναφέρεται ο Mearsheimer, θεωρώντας την ως ιδιαίτερης σημασίας όχι μόνο επειδή αποτελεί μια κεντρική πτυχή της χερσαίας ισχύος, αλλά επίσης, επειδή έχει σημαντικές συνέπειες για την έννοια της ηγεμονίας, σε αναφορά προς τις μεγάλες δυνάμεις (Η Τραγωδία της Πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων). Το τελευταίο αφορά την παράλληλη αδυναμία τους προβολής ισχύος και την ανάγκη να διασχίσει κάποιος μια μεγάλη υδάτινη έκταση, για να φτάσει στον αντικειμενικό του σκοπό.
Ειδικώς στην περίπτωση των μικρών κρατών, η γεωγραφική τους θέση σε συνδυασμό με τον τύπο του περιφερειακού συστήματος, εντός του οποίου είναι υποχρεωμένα να δράσουν, ορίζει το είδος και το μέγεθος των απειλών και προκλήσεων για την ασφάλειά τους. Συνήθως, η γεωγραφική θέση ενός μικρού κράτους και οι σχέσεις του με τις μεγάλες δυνάμεις προσδιορίζουν και το πολιτικό του μέλλον.

■ Μερικά παραδείγματα

Μπορούμε να αναφέρουμε κάποια παραδείγματα σε ότι αφορά στη σχέση της γεωγραφίας με την εθνική ισχύ: Η Κύπρος αντιμετωπίζει, επί δεκαετίες ή και αιώνες, σημαντικά προβλήματα συγκρούσεων και κατακτήσεων εξαιτίας της ιδιαίτερης γεωστρατηγικής αξίας της που την καθιστά χρήσιμη για την εξυπηρέτηση των στρατηγικών συμφερόντων και επιδιώξεων των μεγάλων δυνάμεων στην ευρύτερη περιοχή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες χωρίζονται
από τις άλλες ηπείρους με τεράστιες θαλάσσιες εκτάσεις, οι οποίες αποτελούν σταθερό παράγοντα ισχύος που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη από όποιον θα επιθυμούσε να προσβάλει το έδαφός τους. Η Μεγάλη Βρετανία, ως αποκλειστικά νησιωτική χώρα, απέφυγε, σε πολλές περιπτώσεις στο ρου της ιστορίας, την επίθεση και, πολύ περισσότερο, την ξένη κατοχή. Η Ιταλία αποτελεί ουσιαστικά μία μεγάλη χερσόνησο, η οποία «εισβάλλει» στο κέντρο της Μεσογείου, χωριζόμενη από την υπόλοιπη Ευρώπη με την οροσειρά των Άλπεων που φυσικά αποτελεί σημαντικό κώλυμα για οποιαδήποτε ένοπλη δύναμη σε κάθε εποχή, προκειμένου να ενεργήσει από βορρά προς την ιταλική ενδοχώρα και αντιστρόφως. Όπως σημειώνει ο Morgenthau, η γεωγραφική θέση της Ιταλίας έχει καταστεί σημαντικό στοιχείο της πολιτικής και στρατιωτικής αντίληψης της χώρας, αλλά και άλλων χωρών σε σχέση προς την Ιταλία. Η Ρωσία αποτελεί μια ιδιαίτερη περίπτωση κράτους, ανήκοντας σε δύο ηπείρους και ελέγχοντας μεγάλες θαλάσσιες εκτάσεις αλλά και σημαντικούς φυσικούς πόρους. Η τεράστια έκταση, σε συνδυασμό με τα χαρακτηριστικά του εδάφους και τις κλιματολογικές συνθήκες, καθιστούν δυσχερέστατη την εξέλιξη στρατιωτικών επιχειρήσεων για τον επιτιθέμενο. Έτσι, η γεωγραφία της Ρωσίας συνιστά βάρος και πρόβλημα για εκείνον που επιδιώκει την κατάκτησή της, παρά πλεονέκτημα. Τα όσα εξετέθησαν ήδη, μας οδηγούν στη διαπίστωση ότι η γεωγραφική θέση μιας χώρας, μπορεί να αποβεί «ευλογία ή κατάρα» για τις διεθνείς της σχσεις και την εξωτερική της πολιτική. Η γεωγραφική θέση θα πρέπει να ειδωθεί και από την πλευρά της δυνατότητας επικοι-
νωνίας με γειτονικά κράτη και της ανάπτυξης οικονομικών και άλλων μορφών σχέσεων ή επηρεασμού τους.
Η Γαλλία, έχοντας ακτές τόσο στο Ατλαντικό όσο και τη Μεσόγειο, αλλά και χερσαία σύνορα στην κεντρική Ευρώπη και την Ιβηρική χερσόνησο, είχε πάντοτε τη δυνατότητα της παρουσίας σε διαφορετικές περιοχές (ναυτική παρουσία στον Ατλαντικό, αλλά ταυτόχρονα και στη Μεσόγειο) και της ανάπτυξης διαφορετικών δραστηριοτήτων προς διασφάλιση των συμφερόντων της. Αυτά τα στοιχεία ισχύος της έδωσαν τη δυνατότητα να έχει την πρωτοκαθεδρία, ως αποικιοκρατική δύναμη, στην απέναντί της βορειο-αφρικανική ακτή, αλλά και στην αφρικανική ενδοχώρα. Παράλληλα, ως μεγάλο και ισχυρό κράτος, είχε πάντοτε κύριο ρόλο στα ευ-
ρωπαϊκά πράγματα είτε επρόκειτο για πολεμικές συρράξεις είτε για πρωτοβουλίες συμμαχιών, όπως κυρίως στην περίπτω-
ση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

 

■ Η επίδραση της γεωγραφίας επί των στρατιωτικών επιχειρήσεων

Στο πλαίσιο της εξέτασης των γεωγραφικών στοιχείων μιας χώρας ή μιας ευρύτερης περιοχής -συνήθως αναφερόμαστε στο θέατρο επιχειρήσεων- εξετάζονται, επίσης, εκείνα τα στοιχεία που έχουν στρατηγική αξία από πλευράς διεξαγωγής στρατιωτικών επιχειρήσεων. Έτσι, εξετάζονται κατά βάση, οι γεωγραφικές εξάρσεις -ή ανωμαλίες-οι οποίες είτε διαχωρίζουν περιοχές είτε επηρεάζουν -θετικά ή αρνητικά- τη δυνατότητα μετακίνησης στρατευμάτων και εφοδίων, καθώς και τη δυνατότητα οργάνωσης της άμυνας μιας χώρας. Οι γεωγραφικές ανωμαλίες είναι δυνατόν να διακριθούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες: σε στρατηγικές γραμμές και σε στρατηγικά σημεία. Στις πρώτες, ανήκουν οι γραμμές των ορέων, οι κοιλάδες και οι ποτάμιες γραμμές, οι θάλασσες, οι λίμνες, οι έρημοι, οι οδικές αρτηρίες, κ.ά. Στη δεύτερη κατηγορία, ανήκουν οι αυχένες των ορέων, τα σημεία διάβασης των ποταμών, τα σημεία αποκέντρωσης των κοιλάδων, τα νησιά, τα στενά, οι διασταυρώσεις των οδικών αξόνων, τα μεγάλα πληθυσμιακά κέντρα, τα συγκοινωνιακά κέντρα (αεροδρόμια, λιμάνια, σιδηροδρομικοί σταθμοί), τα μεγάλα βιομηχανικά κέντρα κλπ. Οι γεωγραφικές ανωμαλίες είναι δυνατόν να είναι φυσικές και, κατά συνέπεια, μόνιμες και αμετακίνητες και άρα με διαρκή ενέργεια. Είναι όμως δυνατόν να είναι τεχνητές και άρα, σε αρκετές περιπτώσεις, πρόσκαιρες και ενδεχομένως μεταβλητές. Επίσης, η αξία των γεωγραφικών ανωμαλιών, εξεταζόμενη στο πλαίσιο ενός θεάτρου επιχειρήσεων, είναι πάντοτε διπλή, ήτοι απόλυτη και σχετική.
Η μορφή του εδάφους, δηλαδή η διάταξη των στρατηγικών γραμμών και σημείων, επηρεάζει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στο σύνολό τους. Η επίδραση αυτή εξασκείται κατά δύο τρόπους: είτε διευκολύνοντας, είτε δυσχεραίνοντας την εξέλιξη των επιχειρήσεων. Η ιστορία επιβεβαιώνει πληρέστατα το γεγονός αυτό, αφού αποδεικνύει ότι κάποιες περιοχές είχαν το λυπηρό προνόμιο να χρησιμοποιούνται, σε όλες τις εποχές, ως πεδία σύγκρουσης των αντιμαχομένων. Η γεωγραφική διαμόρφωση μιας χώρας, έχει επίσης επίδραση στη διάταξη των στρατιωτικών της δυνάμεων και τον αμυντικό της σχεδιασμό. Για παράδειγμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες, με δεδομένο ότι οι δύο χώρες με τις οποίες συνορεύει – Καναδάς και Μεξικό – για διαφορετικούς λόγους η καθεμία, δεν συνιστούν απειλή, δεν έχουν ανάγκη μεγάλων στάσιμων στρατιωτικών δυνάμεων. Παράλληλα οι μεγάλες υδάτινες εκτάσεις οδήγησαν στην ανάγκη δημιουργίας κατάλληλων στρατιωτικών δομών (αερομεταφερόμενες δυνάμεις, ισχυρό ναυτικό,
στρατηγική αεροπορία, κοκ.), αλλά και βάσεων, ώστε οι ΗΠΑ να έχουν τη δυνατότητα να επεμβαίνουν σε διάφορες περιοχές της υφηλίου από τις οποίες τις χωρίζουν δύο μεγάλοι ωκεανοί.
Η Ρωσία, επίσης, δεν έχει αξιόλογα, από πλευράς απειλής, σύνορα. Οι θαλάσσιες εκτάσεις, οι πάγοι στο βορρά, η στέπα στην ανατολή καλύπτουν ένα σημαντικό τμήμα του εδάφους της. Όμως η έλλειψη ικανοποιητικού δικτύου μεταφορών (που, κατά ένα μέρος, οφείλεται στη διαμόρφωση του εδάφους της), που δεν επιτρέπει την ταχεία μετακίνηση στρατευμάτων από το ένα μέρος στο άλλο, υποχρεώνει τη Ρωσία να έχει εγκατεστημένες δυνάμεις σε όλα τα σημεία των συνόρων της. Εξηγεί, επίσης, τη συνεχή επιδίωξη της Ρωσίας για δημιουργία ζωνών προστασίας είτε με έλεγχο μικρών κρατών είτε με στρατηγικούς εταίρους είτε με την προβολή ισχύος προς τις θάλασσες που την περιβάλλουν. Κατά συνέπεια, οι στρατιωτικοί ηγέτες θα πρέπει να είναι σε θέση να κατανοούν, σε κάθε περίπτωση και για κάθε δεδομένο θέατρο επιχειρήσεων, τον τρόπο με τον οποίο η γεωγραφία επηρεάζει τη στρατηγική και επιχειρησιακή σχεδίαση, την τακτική, τη διοικητική μέριμνα και τις σχέσεις με τον άμαχο πληθυσμό. Να είναι σε θέση, επίσης, να προβαίνουν στη στρατιωτική αξιολόγηση περιοχών που προηγούνται της σύνταξης ενδεχο-
μένων σχεδίων.

■ Η σημασία του γεωγραφικού παράγοντα σήμερα

Είναι βέβαιο ότι οι τεχνολογικές αναπτύξεις στους τομείς των μεταφορών, των επικοινωνιών, της διαστημικής και των πολεμικών μέσων περιορίζουν ή μεταβάλλουν τον παράγοντα της γεωγραφίας. Είναι, για παράδειγμα, προφανές ότι η οροσειρά των Άλπεων αποτελούσε διαφορετικής αξίας κώλυμα κατά τη διάρκεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, από ότι κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ομοίως, η στρατηγική αξία του Στενού του Γιβραλτάρ έχει διαφοροποιηθεί σε σχέση με εκείνη που είχε κατά τους προηγούμενους αιώνες ή ακόμα και πριν από μερικές δεκαετίες. Εδώ και πολλά χρόνια, δεν έχουν πλέον αξία τα επάκτια πυροβόλα που, με το βεληνεκές τους, ήλεγχαν τα θαλάσσια στενά. Αναμφιβόλως, η διαφοροποίηση αυτή είναι περισσότερο έντονη στη σύγχρονη εποχή εξαιτίας της χρήσης συστημάτων υψηλής τεχνολογίας. Ο έλεγχος πλέον της ναυσιπλοΐας μπορεί να γίνει με δορυφορικά συστήματα ή ραντάρ, από μεγάλες αποστάσεις και με απόλυτη ακρίβεια. Η δε προσβολή θαλάσσιων στόχων μπορεί να επιτευχθεί από αποστάσεις δεκάδων χιλιομέτρων, με πυραυλικά συστήματα υψηλής ακρίβειας που μπορούν να εκτοξευθούν από βάσεις εδάφους, από πλοία ή από αεροσκάφη.

Δεν είναι μόνο η θέση και η διαμόρφωση μιας χώρας που τη διαφοροποιεί ως προς την στρατιωτική της αξία, αλλά και το υπέδαφός της. Έτσι, χώρες που διαθέτουν ορυκτό πλούτο και πρώτες ύλες, γενικώς, αποτελούν στόχο άλλων χωρών, κυρίως Μεγάλων Δυνάμεων, οι οποίες επιδιώκουν να τις προσεταιριστούν, να τις θέσουν υπό τον έλεγχό τους ή, ακόμη, και να τις καταλάβουν. Οι πολεμικές συρράξεις, οι αντιπαραθέσεις κρατών και η ανάπτυξη της τρομοκρατίας στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, όπου κυριαρχεί το πετρέλαιο, επιβεβαιώνουν απολύτως τα ανωτέρω. Σε ένα ενδιαφέρον άρθρο του στο Foreign Policy, με τίτλο «Η εκδίκηση της Γεωγραφίας», ο Robert Kaplan αποδεικνύει τη σημασία των γεωπολιτικών αντιλήψεων των Mackinder, Spykman, Mahan, κ.α., στην κατανόηση των διακρατικών σχέσεων και του γεωπολιτικού περιβάλλοντος στη σημερινή εποχή. Η γεωγραφική θέση είναι «δώρο Θεού» που μπορεί να δώσει στον κατέχοντα πλεονεκτήματα ισχύος, αλλά μπορεί, επίσης, να καταστεί στοιχείο προβληματικών καταστάσεων στις διακρατικές σχέσεις και, ίσως, και δυστυχίας. Η επίδραση της γεωγραφίας στην απόκτηση οικονομικής ισχύος είναι ιδιαίτερα σημαντική και από τη μελέτη της μπορούμε να οδηγηθούμε σε ιδιαίτερα χρήσιμα συμπεράσματα. Η ύπαρξη καλλιεργήσιμων εκτάσεων, πλωτών ποταμών, λιμανιών, δυνατότητας επικοινωνίας των διαφόρων περιοχών, και άλλοι παράγοντες επηρεάζουν την ανάπτυξη της οικονομίας.

Η γεωγραφική «φτώχεια» μπορεί να έχει επίσης δυσμενείς συνέπειες στην ανάπτυξη (οικονομική, κοινωνική, πολιτιστική), όπως συνέβη στην περίπτωση της Αφρικής. Υποστηρίζεται, μάλιστα, ότι ο φτωχός οριζόντιος διαμελισμός της αφρικανικής ηπείρου, με την ανυπαρξία πολλών και σημαντικών λιμανιών, ήταν μία από τις αιτίες της υπανάπτυξης και της πολιτισμικής, οικονομικής και τεχνολογικής υστέρησης, δεδομένου ότι στερούσε στην ήπειρο τη δυνατότητα επικοινωνίας με τον υπόλοιπο κόσμο, αλλά και την ανάπτυξη του εμπορίου.

Πηγή:  http://geopolitics-gr.blogspot.com